Devrimi anlamaya çalışırken önümüze üç temel yanılsama çıkıyor. Üçü de devrimi kendi iç işleyişinden değil, dışarıdan ithal edilmiş ahlaki ya da hukuki ölçütlerden hareketle yargılıyor; üçü de devrimin gerçekte ne olduğunu değil, ne olması gerektiğini anlatıyor.
Birinci yanılsama liberal-demokratiktir. Devrimin işleyen bir burjuva demokrasisinin içinden doğduğunu varsayar: seçimler yapılır, komünistler iktidara gelir, ardından hukuku askıya alıp terör rejimi kurarlar. Soğuk Savaş enformasyon aygıtının dolaşıma soktuğu bu şablon tarihsel olarak yanlıştır. Büyük devrimlerin hiçbiri işleyen bir demokratik düzenin içinden çıkmamıştır; hepsi savaş yenilgisi, ekonomik iflas ve meşruiyet kriziyle çökmüş eski rejimlerin enkazı üzerinde yükselmiştir.
İkinci yanılsama Troçkisttir. Devrimci süreçleri “kişilik kültü”, “kötü lider” veya “ihanet” kavramlarıyla açıklar. Bu, birinci yanılsamanın sol ambalajlı versiyonudur: yapısal ve sınıfsal zorunlulukları görünmez kılarak tarihsel süreci kişiselleştirir; nesnel koşulların dayattığı iktidar realizminin yerine kişilik analizini koyar.
Üçüncü yanılsama, devrimi toplumun rasyonellik düzeyinden koparmaktır. İki karşıt uçta görünür: kapitalizmin yapısal irrasyonelliğinden yola çıkarak “her koşulda devrim olur” diyen dogmatik çizgi ile işleyen kurumlara ve sosyal güvencelere bakarak “artık devrim olmaz” diyen tasfiyeci çizgi. İkisi de aynı yöntemsel hatayı yapar: kapitalizmin yapısal irrasyonelliği ile konjonktürel işletimsel rasyonelliği arasındaki farkı görmez. 1929 Buhranı ve Ekim Devrimi’nin yarattığı basınçla emperyalist merkezlerde devreye sokulan sosyal devlet ve tüketim entegrasyonu, kapitalizmin irrasyonelliğini kitleler nazarında uzun süre perdeledi. 2008 kriziyle birlikte bu tampon mekanizma çözüldü ve sistemin irrasyonelliği yeniden çıplak hale geldi. Özcesi, devrim talebi kapitalizmin irrasyonelliğinin kitleler tarafından doğrudan deneyimlendiği tıkanma anlarında güçlenir; görece rasyonel işletildiği dönemlerde zayıflar.
Devrim Bir Süreçtir: Talep ve Önderlik Diyalektiği
Yaygın kabulün aksine hiçbir büyük devrim, kitlelerin “sosyalist devrim istiyoruz” talebiyle sokağa çıkmasıyla başlamaz. Devrimler somut, ivedi taleplerle başlar: barış, ekmek, toprak, bağımsızlık.
Ancak bu talepler kendiliğinden siyasal bir programa dönüşmez. Kitlelerin dağınık hoşnutsuzluğunu somut bir siyasal talebe tercüme eden önderliktir. Diyalektik çift yönlü işler: kitleler kendi yakıcı ihtiyaçlarını dile getiren talebi benimsedikçe önderliğe meşruiyet kazandırır. Devrimci siyaset ne yalnızca kendiliğinden talepte ne de kitleden kopuk bir örgüt iradesinde; ikisinin birbirini üreten gerilimli döngüsünde ortaya çıkar.
Burada önderlik, dar bir kadronun iradesi değil, sınıfsal temsil kapasitesidir. Kitlelerin gündelik taleplerini o sınıfın tarihsel çıkarlarıyla bağlayabilme yeteneğidir. Bu kapasite yoksa ortada önderlik değil, Blanqui’nin gizli cemiyetlerinde olduğu gibi bir komplo örgütü vardır. Lenin’in öncü parti kurgusu tam da bu bağı kurma kapasitesi üzerine inşa edilmiştir. Örgüt temsil ettiği sınıftan koptuğu an bu kapasiteyi yitirir; geriye yalnızca çıplak bir devlet aygıtı kalır ve o aygıt eninde sonunda kendi kurucularını da tasfiye eder.
Beş Diyalektik
Devrimci süreçlerin iç mantığını kavramak için beş temel diyalektik ilişkiyi birbirine karıştırmadan okumak gerekir:
Birincisi, nesnel ve öznel faktörler diyalektiğidir. Savaş, kıtlık ve devlet aygıtının çözülmesi nesnel koşullardır; bunları okuyup örgütleyen irade ise öznel faktördür. Kritik ayrım şudur: koşulların kendisi ve onları doğru okumanın ölçütü nesneldir; buna karşılık iktidarı kullanma araçları öznel tercihleri içerir. Tarih yazımının en sık düştüğü tuzak, önderliğin iktidarı kullanma araçlarından yola çıkarak onun tarihsel koşulları doğru okuma kapasitesini de inkâr etmektir.
İkincisi, neden ve vesile diyalektiğidir. Her büyük siyasal kırılma kamuoyuna görünür bir vesile üzerinden sunulur; ancak vesile hiçbir zaman asıl neden değildir. Örneğin 1937’deki Atatürk-İnönü ayrışması dış politika başlıkları ve Nyon Konferansı vesilesiyle sahnelenmiş olsa da, asıl neden vaktiyle Kadro hareketinin de teorize etmeye çalıştığı bürokratik devletçi çizgi ile piyasa eksenli sermaye birikimi modeli arasındaki sınıfsal-iktisadi yönelim çatışmasıydı.
Üçüncüsü, araç ve amaç diyalektiğidir. Devrim amaç düzleminde rasyoneldir; çürümüş ve tıkanmış bir düzeni yıkma iradesi akılcıdır. Araç düzleminde ise irrasyoneldir; zor, hukuk dışılık ve öngörülemezlik barındırır. Ne var ki araç, yalnızca amaca hizmet etmekle kalmaz, süreklileştiğinde amacı dönüştürme ve aşındırma kapasitesine de sahiptir.
Dördüncüsü, biçim ve içerik diyalektiğidir. Tarihsel olarak kurumsal biçim, onu taşıyacak toplumsal içerikten önce doğabilir (Paris Komünü’nde olduğu gibi); ya da tam tersine, siyasal biçim eski toplumsal içeriği tasfiye edemeyip onunla uzlaşarak kendi sınırları içine hapsolabilir. Her iki durumda da biçim ile içerik arasındaki bu gerilim devrimin kaderini belirler.
Beşincisi, aşağıdan ve yukarıdan müdahale diyalektiğidir. Eski düzenin ideolojik ve maddi kalıntıları altında biçimlenmiş kitlelerin kendiliğinden hareketi, yeni toplumun maddi zeminini hazırlar; ama eski yapıları parçalayacak ve yeni toplumsal ilişkileri örecek yukarıdan aşağıya kurucu bir müdahale olmadan kalıcı bir toplumsal dönüşüm yaratamaz. Ancak bu yukarıdan müdahale de tek başına yeterli değildir; aşağıda kendi yeni sınıfsal ve toplumsal tabanını yaratamadığı ya da tabandaki direnci kalıcı olarak dönüştüremediği ölçüde kendi bürokratik sınırları içine hapsolur, meşruiyetini ve taban desteğini yitirir. Devrimin kaderi, bu iki hareketin birbirini besleyip besleyemediğinde belirlenir
Meşruiyet Düzlemi ile İşleyiş Düzlemini Ayırmak
Devrim tartışmalarının kilitlendiği nokta, iki ayrı düzlemin birbirine karıştırılmasıdır: devrimin meşruiyet düzlemi (devrim haklı mıdır?) ile işleyiş düzlemi (devrim nasıl işler?).
Meşruiyet düzleminde devrim pekâlâ rasyonel bir hak olarak savunulabilir. Ancak bu savunma, işleyiş düzlemindeki sertliği ortadan kaldırmaz. İktidarın alınması ve elde tutulması sürecinde zor, devrimin dışsal bir sapması değil, içkin bir bileşenidir. Meşruiyet düzlemini işleyiş düzlemine taşıyıp “devrim doğal bir haktır, dolayısıyla her aracı kendiliğinden meşrudur” demek ne kadar yüzeysel bir ahlakçılıksa; işleyiş düzlemindeki şiddete bakıp “devrim gayrimeşrudur” demek de aynı madalyonun öteki yüzüdür. Devrim bir ahlak dersi değil, bir iktidar sorunudur; iktidar ise kendi realizmini dayatır.
Robespierre’in 1793’te, henüz Terör’ün ölçüsü kaçmamışken kurduğu “Terörsüz devrim, devrimsiz devrimdir” formülü, bu iktidar realizminin en çıplak ifadesidir (1). Eski egemen sınıflar kaybettikleri iktidarı geri almak için her yola başvururken, devrim onların direncini ikna yoluyla kıramaz. Engels’in Anti-Dühring’de zoru “yeni bir topluma gebe olan her eski toplumun ebesi” olarak tanımlaması da aynı nesnel yasaya işaret eder (2).
Ancak diyalektik burada durmaz. Devrimci şiddet kısa vadede karşı-devrimin direncini kırarken, uzun vadede kendisini kullanan özneyi de dönüştürür. Şiddet, kullananı sabırsızlaştırır ve her bastırılan direnç yeni bir düşman kategorisi üreterek kendi kendini besleyen bir sarmal yaratır. Bu trajediden çıkışın tek yolu, aracın geçici olduğunu bilmek ve nesnel koşullar değiştiğinde geri adım atabilmektir. Devrimi savunmak, onun araçlarını romantik bir örtüyle gizlemek değil, ne olduklarını bilerek ve ilan ederek savunmaktır.
Fransa: 1789’dan 1793’e Jakoben Kopuş ve Sınırı Görememek
Fransız Devrimi, bu kuramsal çerçevenin ilk büyük laboratuvarıdır. 1789’da sahneye çıkan burjuvazi ve onun siyasal temsilcisi Jirondenler, kralı devirmeden, anayasa ve meclis yoluyla mutlakıyeti sınırlamaya çalıştılar. Onlar için devrim 1791 Anayasası ile tamamlanmıştı; daha ileri gitmek mülkiyeti ve düzeni tehlikeye atmak demekti.
Fakat nesnel koşullar durmadı. 1792’de Avrupa koalisyonuyla başlayan savaş, Vendée’deki karşı-devrimci ayaklanma ve Paris’i boğan kıtlık karşısında Jirondenlerin uzlaşmacı hattı çöktü. Devrimi kurtaran, 1793’te iktidarı alan Jakobenlerin monarşiyi, aristokrasiyi ve kilise mülkiyetini yukarıdan aşağıya tasfiye eden radikal müdahalesi oldu.
Robespierre, bu 1793 Jakoben çizgisinin önderiydi. Tarihte “Robespierre ya da Stalin olmasaydı…” derken kastettiğimiz şey soyut bireyler değil, o tarihsel devirlerde belirli sınıfsal yönelimlere ve egemen siyasal anlayışlara önderlik eden çizgilerdir. Dolayısıyla Robespierre’i “kötü bir adam” olarak etiketlemek, 1793’ün kuşatılmışlık koşullarını silmek demektir; o Jakoben çizgi devreye girmeseydi Fransız Devrimi meşruti monarşi sınırında tıkanıp kalacaktı. Bu, Terör’ün ölçüsüzleşmesini aklamak değildir; ölçüsüzleşme Robespierre’in öznel hatasıydı. Ama öznel hatayı anlamak için önce nesnel koşulları anlamak gerekir.
Nitekim Marx da Louis Blanc’ın Robespierre’i soyut bir ahlaki “kardeşlik” ilkesi üzerinden kutsayan küçük burjuva tarih yazımını eleştirirken, Jakoben Terörü’nün tarihsel işlevini ve trajedisini tam bu maddi zeminde çözümler (3). Marx’a göre Terör, feodal kalıntıları ve karşı-devrimi ezmenin plebyen bir yöntemi olarak tarihsel açıdan işlevseldi; ancak Robespierre’in trajedisi, devrimi burjuva sınırlarının en ucuna kadar ittikten sonra, yarattığı siyasal biçimi modern burjuva toplumunun gerçek maddi içeriğiyle karıştırması ve o sınırın ötesinde de toplumsal bir taban bulunduğunu sanmasıydı. Biçimi (Terör, narh, kamulaştırma) sonuna kadar zorladı; ama o biçimi taşıyacak içerik yoktu. Cumhuriyetçi burjuvazi kendi iktidarını güvenceye aldıktan sonra artık Terör’ü istemiyordu; sans-culottes ise sosyalist bir dönüşüm değil, yalnızca ucuz ekmek ve küçük mülkiyet güvencesi talep ediyordu. Her iki sınıftan da kopan Robespierre, yalnızca elindeki baskı aygıtıyla baş başa kaldı ve o aygıt tarafından tasfiye edildi.
Paris Komünü: Öngörülmeyen ve Geç Gelen Realizm
1871 Paris Komünü, biçim-içerik diyalektiğinin ters yönden işleyen bir başka örneğidir. Komün’ün toplumsal tabanı modern sanayi proletaryasından ziyade, kapitalist tekelleşme karşısında proleterleşme tehdidi altında ezilen zanaatkârlar, küçük esnaf ve vasıflı atölye işçilerinden oluşuyordu. İdeolojik donanımları ise iki kaynağın karışımıydı: devleti reddeden Proudhoncu anarşizm ile merkezi ihtilalci iktidarı savunan Blanquici (Babeuf esinli) komünizan Jakobenizm (4).
Bu taban ideolojik olarak “proletarya diktatörlüğü”nü hiç öngörmemişti. Ne var ki iktidarı aldıkları an, iktidar realizmi onları kendi ideolojik şablonlarının dışına itti: eski orduyu dağıttılar, bürokrasiyi parçaladılar, komiteler kurdular ve pratikte proletarya diktatörlüğünün işleyiş hattına girdiler. Burada siyasal biçim, sınıfsal içeriğin önüne sıçramıştı. Ancak bu realizm hem geç geldi hem de eksik kaldı. Marx’ın Hollandalı devrimci Ferdinand Domela Nieuwenhuis’e gönderdiği mektupta altını çizdiği gibi, Komün çoğunluğu itibarıyla hiçbir anlamda sosyalist değildi ve olamazdı; ancak biraz iktidar realizmi gösterip Fransız Merkez Bankası’na el koyabilselerdi, bu adım bile Versailles hükümetini halk lehine gerçekçi bir uzlaşmaya zorlamaya yetebilirdi (5). Proudhoncu mülkiyet saygısı Merkez Bankası’na el konulmasını engelledi; merkeziyetçilik konusundaki tereddütler ise Versailles’a yürünmesini geciktirdi. Komün’ün yenilgisi realizmin yokluğundan değil, ideolojik sınırların izin verdiği ölçüde geç ve eksik gelmesinden kaynaklandı.
1917’den Stalin’e: İktidar Realizmi, 1936 Yanılgısı ve Devlet Aygıtının Tasfiyesi
1917 Ekim Devrimi, Komün’ün eksik bıraktığı realizmin zamanında ve örgütlü bir öncü partiyle devreye girmesidir. Bolşevikler iktidarı aldıklarında ne barış ne ekmek ne de sanayi vardı; buna karşılık Merkez Bankası’na el koydular, devlet aygıtını parçaladılar, Kızıl Ordu’yu kurdular ve 14 emperyalist devletin müdahalesini püskürttüler. Ne var ki iç savaşın dayattığı bu sert realizm, Bolşevik kadroyu da dönüştürdü ve 1921 sonrasında partiyi üç ayrı hatta böldü: NEP’i ve kulakla uzlaşmayı savunan Buharin’in sağ çizgisi (“duralım”), Avrupa devrimlerinin yenilgisini okuyamayıp dünya devrimi sıçraması dayatan Troçki’nin sol çizgisi (“sıçrayalım”) ve kuşatılmışlık koşullarında sürdürülebilir sanayileşme adımını hesaplayan Lenin ve Stalin’in merkez çizgisi (“tek ülkede sosyalizm”).
Burada da mesele bireyler değil, o devirlerde bu egemen siyasal anlayışlara önderlik eden çizgilerdir. Troçkist çizginin yenilgisi bir “kişilik kültü” mağduriyeti değil, nesnel koşulları okuyamama ve sınıfsal metot sorunuydu. Küçük burjuva aydın kibrinin ürettiği Stalin takıntısı, Sovyetler Birliği’ndeki yapısal dönüşümleri ve devlet aygıtının merkezileşme zorunluluğunu rakibinin kişisel karakterine ve yönetim tarzına bağlamasına yol açtı; bu kişiselleştirme, değişen güç dengelerini görmesini engelledi ve nihayetinde SSCB düşmanlarıyla aynı safa savrulmasıyla sonuçlandı.
Stalin’in önderlik ettiği merkez çizgi ise koşulları doğru okudu, ancak 1928’de başlattığı kolektivizasyon ve hızlı sanayileşme hamlesinin ardından sınırın ötesine dair iyimser bir okuma hatası yaptı (6). Kolektivizasyonun tamamlanmasıyla düşman sınıfların tasfiye edildiğini varsayarak, 1936 Anayasası ile proletarya diktatörlüğünden “tüm halkın devletine” geçişi ve genel, gizli oylu, çok adaylı seçimleri öngören bir liberalizasyon başlattı.
Sovyet arşivlerinin açılmasından sonra ortaya çıkan bulgular, yaygın Batılı ve Troçkist paradigmayı tersine çevirmektedir (7). 1936’daki bu demokratikleşme hamlesine karşı en sert direniş toplumdan değil, bizzat taşradaki parti sekreterlerinden ve yerel devlet aygıtından geldi; yerel yöneticiler gizli oylu seçimlerde eski kulakların ve karşı-devrimci unsurların iktidara sızacağını görerek süreci sabote ettiler. Stalin yönetimi, aygıtın bu direncini gördüğünde Robespierre’den farklı olarak hatasını anladı ve geri adım attı. 1937-38 tasfiyeleri, kişisel bir paranoyanın ürünü değil; 1936 liberalizasyonunu engelleyen, taşrada kendi feodal özerkliğini kuran ve sanayileşme ile yaklaşan savaş hazırlığını tıkayan bürokratik aygıtın merkez tarafından tasfiye edilmesiydi (8). Yejov, başlangıçta taşra bürokrasisinin bu direncini kırmak üzere merkezin iradesiyle NKVD’nin başına getirilmiş bir araçtı. Ancak tasfiye mekanizması harekete geçtiğinde, kendi özerk dinamiğini yaratarak kotalarla işleyen kontrolsüz bir imha aygıtına dönüştü; ölçünün kaçtığı noktada bizzat merkezi liderlik tarafından durduruldu ve tasfiye edildi.
Bu noktada sürecin mantığı şu tarihsel gerçeğe işaret eder: 1937-38 tasfiyeleri ve özellikle Tukaçevski çevresindeki özerk askeri kastın tasfiyesi gerçekleşmeseydi, 1941’de Alman orduları Moskova kapılarına dayandığında Sovyet devleti içinde Fransa’daki Mareşal Pétain benzeri bir teslimiyet kanadının çıkması ve devletin içeriden çökmesi işten bile değildi. Tasfiye 1941 yazında ağır bir emir-komuta maliyeti yaratmış olsa da, nihayetinde Hitler’i yenebilecek merkezi ve savaşa hazır devlet aygıtını kurmuştur.
Türkiye: Siyasal ve Kültürel Alanda 1793, Sosyal Alanda Tanzimat
Kurduğumuz bu diyalektik çerçeveyi Türkiye’ye uyguladığımızda özgül bir tabloyla karşılaşırız. 1876 ve 1908 Meşrutiyetleri, Fransız Devrimi’nin 1789-1791 anayasal monarşi evresine denk düşer. Genç Osmanlılar ve İttihatçılar, tıpkı Jirondenler gibi hanedanı ve hilafeti koruyarak eski rejimle uzlaşma içinde imparatorluğu kurtarmaya çalıştılar; ancak Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı bu uzlaşmacı modeli çökertti.
Kemal Atatürk’ü sıradan bir İttihatçı devamcısı olarak görmek tarihsel bir yanılgıdır. Atatürk, İttihatçıların meşruti monarşist sınırını parçalayarak siyasal, hukuki ve kültürel alanda Türkiye’nin 1793 Jakoben kopuşunu gerçekleştirdi: saltanatı ve hilafeti kaldırarak egemenliğin kaynağını değiştirdi, Cumhuriyet’i ve laikliği kurumsallaştırdı, başkenti İstanbul’dan Ankara’ya taşıyarak eski imparatorluk bürokrasisini dışladı ve Harf Devrimi’nden Medeni Kanun’a kadar toplumu yukarıdan dönüştüren kültürel bir devrim yürüttü.
1923-1926 kırılmasında Kazım Karabekir, Rauf Orbay ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın temsil ettiği çizgi, tam da bu 1793 kopuşunu kavrayamayan 1908’in meşruti ufkuydu. Laik olmayan bir cumhuriyetin yürüyemeyeceğini tasavvur edemiyor, hilafet ve saltanatın tasfiyesiyle kurulan yeni meşruiyet zeminini reddediyorlardı. Programlarındaki “dini inançlara saygılıdır” maddesi, inanç özgürlüğünden değil, eski rejimin meşruiyet çerçevesine erken bir restorasyonla geri dönme arzusundan kaynaklanıyordu. Yerleşik bir burjuva demokrasisinin bulunmadığı, geleneksel kurumların hâkim olduğu o kırılgan evrede bu “ılımlı parlamenterizm”, karşı-devrimin yasal siyaset kanalıyla geri dönüş köprüsüydü. Atatürk’ün bu çizgiyi tasfiye etmesi kişisel bir otoriterlik değil, devrimin bekasını koruyan Jakoben realizmdir.
Ancak Türkiye vakası 1793’ten kritik bir noktada ayrılır: Paris Komünü’nde siyasal biçim sınıfsal içeriğin önüne sıçramışken, Türkiye’de tam tersine siyasal, hukuki ve kültürel biçim tasfiye edilmemiş yarı-feodal kırsal içeriğin gerisinde kalmış ve onunla uzlaşmıştır. Atatürk devrimi, siyasal ve kültürel alanda 1793 gibi radikal bir Jakoben kopuş gerçekleştirirken, sosyal alanda ve mülkiyet ilişkilerinde Tanzimat gibi davranmış; kırsaldaki feodal mülkiyet yapısına dokunmayarak “devlet aygıtını ve üstyapıyı dönüştür, ama sınıfsal mülkiyet ilişkilerini sarsma” metodolojisine sadık kalmıştır.
Yeri gelmişken, “Türkiye’de proletarya yoktu, o yüzden sosyalist bir yola girilemezdi” itirazı düz mantıkla bile geçersizdir. 1923’te gelişkin bir sanayi burjuvazisi de yoktu; ama Kemalist kadro burjuvazi adına iktidarı alıp devlet eliyle bir burjuvazi yarattı. Tıpkı emperyalist zincirin en zayıf halkası olan 1917 Rusya’sında da proletarya nicel olarak zayıf olmasına rağmen devrimci iktidarın izlediği sanayileşme programıyla modern işçi sınıfını yaratması gibi, eşitsiz gelişme yasasının sunduğu koşullarda Türkiye’de de sosyalist yönelimli bir toplumsal-siyasal düzenin önü nesnel olarak tıkalı değildi. Ancak bu yönde örgütlü bir irade ve toplumsal güç yoktu. Türkiye’de sosyal alanda Tanzimat çizgisine sadık kalınmasının ve mülkiyet ilişkilerine dokunulmamasının asıl nedeni sınıfın yokluğu değil, Kurtuluş Savaşı koalisyonundaki eşraf ve toprak ağalarıyla ittifakın korunması ve 1921’de Mustafa Suphi ile yoldaşlarının katledilmesiyle TKP’nin iktidara alternatif olabilecek örgütsel güçten yoksun bırakılmasıydı.
Fransa’dan Paris Komünü’ne, Ekim Devrimi’nden Türkiye’ye uzanan bütün bu vakalar tek bir yasayı doğrular: Devrim, nesnel koşulların ürünüdür; ama onu ayakta tutan şey, bu koşulları doğru okuyan ve iktidar realizminin ölçüsünü ayarlayabilen öznel iradedir. Robespierre’in temsil ettiği çizgi koşulları doğru okudu ama şiddeti süreklileştirerek ölçüyü kaçırdı. Komüncüler iktidarın dayattığı realizme geç ve eksik uyum sağladıkları için yenildiler. Stalin önderliğindeki merkez çizgi koşulları doğru okudu, 1936’da sınırın ötesine dair iyimser bir yanılgıya düştü, ancak aygıtın direncini gördüğünde geri adım atıp kendini düzeltti. Troçkist çizgi küçük burjuva benmerkezciliği yüzünden değişen koşulları hiç okuyamadı. Atatürk devrimi ise koşulları doğru okudu ve kendi sınıfsal ittifakının sınırını bilerek siyasal-kültürel alanda 1793, sosyal alanda Tanzimat çizgisinde kaldı.
Özcesi, devrimi liberal demokrasinin kurallarıyla, Troçkist ihanet retoriğiyle ya da romantik “tabii hak” söylemleriyle anlamak mümkün değildir. Devrim bir iktidar sorunudur; iktidar ise yazılı dogmaları değil, somut güç dengelerini okuyup hem eski düzenin direncini hem de kendi sınıfsal sınırlarını aşabilen gerçekçi hamleleri dayatır.
NOTLAR
-
Maximilien Robespierre’in 5 Şubat 1794 (17 Pluviôse Yıl II) tarihli Konvansiyon konuşmasında formüle ettiği bu yaklaşım, devrimci erdem ile zor arasındaki ilişkiyi ahlaki bir tercihten çıkarıp olağanüstü koşulların siyasal mantığına bağlar: “Barış zamanında halk yönetiminin ilkesi erdem ise, devrim zamanında hem erdem hem de terördür: terörsüz erdem ölümcül, erdemsiz terör ise güçsüzdür. Terör; ivedi, sert ve bükülmez adaletten başka bir şey değildir.” Bkz. Robespierre, M. (2007). Virtue and Terror (Çev. J. Howe, Önsöz: S. Zizek). London: Verso.
-
Friedrich Engels, Eugen Dühring’in zoru mutlak bir kötülük olarak gören idealist tarih anlayışına karşı, zorun tarihsel devrimlerdeki kurucu işlevini vurgular: “Zorun tarihte bir başka rol daha oynadığı, devrimci bir rol oynadığı; Marx’ın sözleriyle, yeni bir topluma gebe olan her eski toplumun ebesi olduğu, toplumsal hareketin kendine yol açtığı ve taşlaşmış, ölü siyasal biçimleri parçaladığı gerçeğinden Bay Dühring’de tek bir sözcük bile yoktur.” Bkz. Engels, F. (1977). Anti-Dühring (Çev. K. Somer). Ankara: Sol Yayınları, özellikle sayfa 303-318.Yukarıdaki alıntı sayfa 318’de. Ayrıca üretim sürecindeki teknik otoritenin zorunluluğu için bkz. Engels, F. (1977). “Otorite Üzerine”, Marx-Engels Seçme Yapıtlar, Cilt 2 (Çev. Muzaffer Erdost). Ankara: Sol Yayınları, s. 448-452.
-
Louis Blanc, Histoire de la Révolution française (1847–1862) adlı hacimli eserinde Fransız Devrimi’ni ve Robespierre’i soyut ahlaki ilkelerin (“kardeşlik”) taşıyıcısı olarak idealize eder. Marx ve Engels ise gerek Blanc’ın doktriner küçük burjuva sosyalizmine yönelik eleştirilerinde gerekse Kutsal Aile ve Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i metinlerinde, Robespierre ve Saint-Just’ün yanılgısını tam da bu biçim-içerik yarılması üzerinden saptarlar: Jakobenler, Terör aracılığıyla modern burjuva toplumunun önündeki feodal engelleri temizlerken, kendi yarattıkları antik cumhuriyetçi siyasal biçimi gerçek maddi toplumsal içerik sanmışlar ve burjuva toplumunun sınırlarını aşmaya kalkıştıklarında gerçek maddi çıkarların direnciyle ezilmişlerdir. Bkz. Marx, K. & Engels, F. (1976). Kutsal Aile (Çev. K. Somer). Ankara: Sol Yayınları, özellikle sayfa 183-195. Ayrıca bkz. Marx, K. (1976). Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i (Çev. S. Belli). Ankara: Sol Yayınları; özellikle sayfa 13-14.
-
Paris Komünü içindeki Proudhoncu ve Blanquici kanatların sınıfsal tabanı ve ideolojik çelişkileri için bkz. Marx, K. (1991). Fransa’da İç Savaş (Çev. K. Somer). Ankara: Sol Yayınları. Blanqui’nin gizli komplo örgütlenmesi ile kitle hareketi arasındaki mesafe için ayrıca bkz. Blanqui, A. (1885). Critique sociale. Paris: Félix Alcan.
-
Karl Marx’ın Hollandalı sosyalist ve devrimci Ferdinand Domela Nieuwenhuis’e yazdığı 22 Şubat 1881 tarihli mektupta bu tespit son derece berraktır: Marx, Komün’ün olağanüstü koşullar altında patlak veren bir kent ayaklanması olduğunu, çoğunluğunun hiçbir anlamda sosyalist olmadığını ve olamayacağını belirttikten sonra, Komüncülerde biraz sağduyu ve iktidar realizmi olsaydı tek başına Fransız Merkez Bankası’na el koymanın bile Versailles hükümetinin bütün iddialarını korkuyla dağıtmaya yeteceğini ifade eder. Bkz. Marx, K. & Engels, F. (1975). Selected Correspondence. Moscow: Progress Publishers. (Bu mektubun Türkçe tercümesi için bkz. Marx, K. & Engels, F. (1996). Seçme Yazışmalar, Cilt 2 (Çev. Yurdakul Fincancı). Ankara: Sol Yayınları, s. 138-140.) Marx-Engels-Lenin (1977) Paris Komünü Üzerine (Çev.Kenan Somer) Ankara:Sol yayınları (Söz konusu mektubun bu kitapta yer alan kısaltılmış bir versiyonu için bkz. sayfa 378)
-
Sheila Fitzpatrick, 1928-1932 yılları arasındaki Birinci Beş Yıllık Plan ve kolektifleştirme hamlesini, devlet aygıtı eliyle yürütülen köklü bir toplumsal dönüşüm olarak “yukarıdan devrim” (revolution from above) kavramsallaştırmasıyla analiz eder. Fitzpatrick’e göre bu süreç yalnızca tepeden inme bir iktisadi zorlama değil; aynı zamanda işçi ve köylü kökenli milyonlarca insanın eğitim ve yönetim kademelerine yükselmesini (social mobility) sağlayarak Sovyet rejiminin yeni toplumsal içeriğini ve tabanını bizzat devlet eliyle inşa eden kurucu bir hamledir. Bkz. Fitzpatrick, S. (2008). The Russian Revolution. Oxford: Oxford University Press; ayrıca bkz. Fitzpatrick, S. (1979). Education and Social Mobility in the Soviet Union 1921-1934. Cambridge: Cambridge University Press.
-
Sovyet arşivlerinin (özellikle Smolensk Arşivi’nin) açılmasıyla birlikte J. Arch Getty’nin ortaya koyduğu bulgular, 1930’ların Sovyet Komünist Partisi’nin merkezden kusursuz biçimde yönetilen monolitik bir totaliter makine olmadığını; aksine yerel parti sekreterlerinin merkezin kararlarını sabote eden özerk feodal beylikler gibi davrandığını kanıtlar. Getty’ye göre Stalin yönetiminin 1936 Anayasası ile getirmek istediği genel, eşit ve gizli oylu çok adaylı seçim reformu, bizzat bu taşra bürokrasisinin şiddetli direnişiyle karşılaşmıştır. Yerel yöneticiler, serbest seçimlerin eski kulakları ve rejim karşıtlarını yeniden iktidara taşıyacağı gerekçesiyle merkezi demokratikleşme adımlarını engellemiş ve süreci bir tasfiye dalgasına yöneltmiştir. Bkz. Getty, J. A. (1985). Origins of the Great Purges: The Soviet Communist Party Reconsidered, 1933–1938. Cambridge: Cambridge University Press.
-
Getty ve Naumov, arşiv belgeleri ışığında 1937-1938 sürecini önceden tasarlanmış irrasyonel bir imha planı olarak değil; merkez ile taşra bürokrasisi arasındaki iktidar mücadelesinin, yaklaşan savaş tehdidiyle birleşerek kontrolden çıkması ve ardından merkezin Yejov aygıtını tasfiye ederek süreci frenlemesi olarak çözümler. Bkz. Getty, J. A. & Naumov, O. V. (1999). The Road to Terror: Stalin and the Self-Destruction of the Bolsheviks, 1932–1939. New Haven: Yale University Press.